Gdy dziś patrzymy na czworobok, łatwo uwierzyć, że od początku był sportem. Prostokąt dwadzieścia na sześćdziesiąt metrów, litery ustawione w porządku, który znamy na pamięć, koń wjeżdżający przy A, sędzia siedzący przy C, program zapisany w arkuszu. Wszystko wydaje się tak oczywiste, jakby ktoś dawno temu po prostu to wymyślił, narysował i przekazał światu.
A jednak historia czworoboku wcale nie jest tak prosta. Nie zaczyna się od sportu, nie zaczyna się od olimpiady, a już na pewno nie zaczyna się od gotowego programu. Zaczyna się dużo wcześniej, w świecie dworów, stajni, placów ćwiczebnych i ludzi, którzy jeszcze nie znali współczesnego języka ujeżdżenia, ale już wiedzieli, że koń potrzebuje przestrzeni, porządku i punktów odniesienia.
I tu trzeba od razu powiedzieć rzecz najuczciwiej, jak tylko się da. Nie ma jednego dokumentu, jednej księgi ani jednego cesarskiego rozkazu, który rozstrzygałby, gdzie dokładnie narodził się pierwszy czworobok z literami. Źródła są fragmentaryczne, a wokół pochodzenia liter narosło wiele teorii, anegdot i stajennych opowieści. Najczęściej powtarzana wersja prowadzi do Berlina, do królewskich i cesarskich stajni przy dworze pruskim i później niemieckim, ale nawet ona pozostaje bardziej prawdopodobną rekonstrukcją niż stuprocentowo udowodnionym faktem. Uczciwie więc będzie powiedzieć tak: znamy bardzo mocną tradycję wyjaśniania pochodzenia liter i wymiarów czworoboku, ale nie mamy jednego archiwalnego dowodu, który zamknąłby sprawę raz na zawsze. (Eurodressage)
Ta najmocniejsza tradycja prowadzi nas do Berlina, do Marstallu, czyli królewskich, a później cesarskich stajni przy berlińskim pałacu. Historycznie istniały tam stare stajnie królewskie z XVII wieku, a pod koniec XIX wieku zastąpił je Neuer Marstall, ukończony w 1901 roku naprzeciwko berlińskiego pałacu miejskiego. Kompleks mieścił konie, powozy, sanie, dziedzińce i szkołę jazdy, a liczba koni dworskich sięgała około trzystu. To już nie jest legenda, tylko historia konkretnego miejsca w Berlinie, związanego z monarchią Hohenzollernów i dworem cesarskim II Rzeszy. (Wikipedia)
I właśnie z tym miejscem łączy się teoria, która jest najbliższa temu, co od lat opowiada się w stajniach. Mówi ona, że na ścianach dziedzińca stajennego, zwanego Hofem, znajdowały się oznaczenia literowe. Nie po to, by prowadzić sport, lecz po to, by w ogóle zapanować nad ruchem koni, ludzi i służby. W Marstallu było ich zbyt wiele, by można było działać „na oko”. Koń miał czekać z masztalerzem w wyznaczonym miejscu na swego jeźdźca albo właściciela, a plac był na tyle duży, by konie mogły się tam gromadzić, ustawiać do porannych wyjazdów i parad, a także wykonywać codzienny ruch. W wielu źródłach powtarza się też informacja, że ten hof miał proporcje zbliżone do współczesnego długiego czworoboku, mniej więcej dwadzieścia na sześćdziesiąt metrów. To nie jest geometryczna pewność potwierdzona planem budowlanym opublikowanym przez FEI, ale jest to najsilniej utrwalona i najczęściej przywoływana linia opowieści o pochodzeniu współczesnego układu. (How To Dressage)
Tu rodzi się pytanie o same litery. Dlaczego właśnie takie, a nie inne. I tu znów wchodzimy w obszar, gdzie historia miesza się z interpretacją. Najbardziej znana teoria głosi, że litery odpowiadały rangom, funkcjom albo osobom związanym z dworem i wojskową organizacją świata.
K oznaczałoby Kaisera, czyli cesarza.
F miałoby odnosić się do Fürsta, a więc księcia.
H tłumaczy się jako Hofmarschall, marszałek dworu, czyli człowiek nadzorujący organizację życia dworskiego.
R wiąże się z Ritterem, rycerzem albo kawalerzystą.
M bywa łączone z Meierem, czyli zarządcą albo administratorem dóbr.
W innych wersjach tej teorii pojawiają się jeszcze E jako Edeling lub Ehrengast, B jako Bannerträger, S jako Schatzkanzler.
Sama rozbieżność tych rozwinięć pokazuje jednak ważną rzecz: znaczenia liter są częścią przekazu tradycyjnego, ale nie stanowią zamkniętego, pewnego słownika potwierdzonego jednym źródłem. Innymi słowy, to bardzo prawdopodobny trop kulturowy, lecz nie wolno go sprzedawać jako dowodu z pieczęcią archiwum. (Wikipedia)
Jeśli jednak odejdziemy od potrzeby absolutnej pewności i spróbujemy zobaczyć logikę tej opowieści, wszystko zaczyna się układać. Cesarz, książę, marszałek dworu, rycerz, zarządca. To nie jest alfabet. To jest mapa hierarchii. To jest zapis świata, w którym koń nie był sportowym partnerem do weekendowej pasji, lecz częścią państwa, armii, ceremoniału i codzienności dworu. Koń ciągnął powóz, niósł oficera, brał udział w paradzie, był narzędziem komunikacji, wojny i reprezentacji. Nic dziwnego, że przestrzeń wokół niego musiała być uporządkowana równie precyzyjnie jak sam koń. (Veterian Key)
Warto też dopowiedzieć coś, co przywraca tej historii właściwy realizm. Na wielkie uroczystości dworskie, bale i oficjalne wizyty rzeczywiście przyjeżdżano zwykle powozami, nie konno.
To bardzo ważne, bo czasem współczesna wyobraźnia podsuwa nam obraz arystokratów masowo zjeżdżających na dziedziniec w siodłach, co nie odpowiada normalnej etykiecie życia dworskiego. Konie były oczywiście wszędzie, ale często jako część zaprzęgu, obsługi, transportu albo wojskowej obecności. Właśnie dlatego bardziej przekonująca od wersji „goście parkowali konie według nazwisk” jest ta, w której stajenny dziedziniec organizował życie koni, jeźdźców, służby i przejazdów, a dopiero wtórnie stał się przestrzenią treningu.
I tu zaczyna się najciekawszy moment tej opowieści. Ten sam plac, który rano służył organizacji, mógł później służyć pracy. To jest właśnie ten etap, w którym stara historia zaczyna pachnieć sianem, skórą i potem konia. Kiedy dziedziniec pustoszał po wyjazdach i przyjazdach, zostawali na nim ci, którzy naprawdę pracowali z końmi. W tradycji niemieckiej byli to Bereiterzy, czyli zawodowi mistrzowie jazdy i szkoleniowcy koni. W świecie francuskim podobną rolę pełnili écuyers. Na dworach i w armiach szkolono konie do jazdy użytkowej, paradnej, wojskowej i reprezentacyjnej. Nie uczono jeszcze „programów”, lecz uczono rzeczy, bez których później program nie mógłby istnieć. Prostowania, reagowania na pomoce, przejść, równowagi, pracy na prostych i łukach. (Wikipedia)
Właśnie tu można sobie wyobrazić początek prawdziwie jeździeckiego sensu liter. Nie jako sportowych markerów, ale jako punktów odniesienia w praktyce treningowej. Od tej ściany do tej ściany koń miał utrzymać rytm. Między tym miejscem a następnym należało przygotować przejście. W jednym odcinku łatwiej było wyczuć utratę równowagi, w innym prostowanie, w jeszcze innym zmianę ustawienia. To nie musiało od razu przybrać formy „programu”. Wystarczyło, że istniały stałe punkty w przestrzeni, dzięki którym doświadczenie mogło być nazywane, powtarzane i przekazywane. To właśnie odróżnia system od improwizacji.
Potem ten sposób myślenia przejęło wojsko. To właściwie nie powinno dziwić. Kawaleria nie mogła opierać się na intuicji jednego wybitnego mistrza. Potrzebowała systemu, który da się powtórzyć, opisać i egzekwować. Właśnie dlatego historycy sportów konnych tak często podkreślają, że nowoczesne ujeżdżenie sportowe wyrasta z dawnego szkolenia wojskowego. Nie z salonowej dekoracji, ale z potrzeby uzyskania konia posłusznego, sprawnego, zdolnego do manewru i utrzymania równowagi pod jeźdźcem. W takim świecie stały prostokątny plac z punktami odniesienia był bezcenny. (Eventing Nation)
A kiedy zaczęły się pierwsze programy. Tu znowu nie ma jednej romantycznej sceny, w której ktoś przy kominku zapisuje pierwszy test L. Jest raczej długi proces. Najpierw istniały ćwiczenia i sekwencje ćwiczeń. Potem instrukcje szkoleniowe. Dopiero później pojawiły się testy rozumiane jako ustalony układ zadań do wykonania i oceny. W tym sensie program nie narodził się od razu jako rysunek. Najpierw był zapisem doświadczenia. Dopiero potem stał się zapisem sportowym.
Gdy przechodzimy do sportu, data kluczowa jest jedna. Dressage, czyli ujeżdżenie w formie olimpijskiej, weszło na program igrzysk w 1912 roku w Sztokholmie. Trzeba jednak od razu dodać, że nie był to jeszcze współczesny konkurs ujeżdżenia w naszym rozumieniu. Olympedia* zaznacza wprost, że w oficjalnym raporcie z 1912 roku konkurencja nazywała się Prize Riding Event i była podobna do dzisiejszego ujeżdżenia, ale nie tożsama z nim. Oprócz elementów dressage zawierała również przeszkody i zadania bardziej użytkowe. Był to więc przodek współczesnego ujeżdżenia, ale jeszcze nie jego dojrzała forma. (Olympedia)
Wyniki tych pierwszych igrzysk też są fascynujące. Według oficjalnych zestawień olimpijskich i baz historycznych pierwsze olimpijskie ujeżdżenie odbyło się w lipcu 1912 roku, a zwycięzcą został francuski oficer Jacques Cariou na klaczy Cocotte. W potocznych zestawieniach internetowych czasem pojawiają się też inne, mylące skróty albo uproszczenia, dlatego przy tej dacie najlepiej opierać się na źródłach olimpijskich i Olympedii. W każdym razie najważniejsze jest to, że rok 1912 otworzył drogę dla ujeżdżenia jako dyscypliny sportowej na arenie międzynarodowej. (Olympedia)
Rok 1920 w Antwerpii bywa przywoływany jako moment, w którym litery zaczęły się pojawiać w olimpijskim kontekście wyraźniej, ale źródła nie są tu całkowicie zgodne. Część autorów popularnych pisze, że litery „pojawiły się” w igrzyskach już w 1920 roku, inni podkreślają, że dopiero 1932 rok i igrzyska w Los Angeles przyniosły formalne wprowadzenie markerów areny do zawodów w standardzie zbliżonym do znanego dziś. Najbezpieczniej więc powiedzieć tak: po 1912 roku ujeżdżenie szybko ewoluowało w kierunku coraz bardziej uporządkowanej formy sportowej, a lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku były czasem standaryzacji zarówno samego testu, jak i przestrzeni, w której był rozgrywany.
To właśnie w tym okresie FEI, powstała w 1921 roku, zaczęła porządkować olimpijskie dyscypliny jeździeckie na poziomie międzynarodowym. Federacja sama przypomina, że została utworzona ponad sto lat temu właśnie po to, by nadzorować olimpijskie konkurencje skoków, ujeżdżenia i WKKW. Bez FEI nie byłoby jednej wspólnej logiki areny, programu i oceniania. To dzięki takiej standaryzacji czworobok przestał być tylko tradycją miejsca, a stał się wspólnym językiem całego sportu. (inside.fei.org)
Wymiary także nie są przypadkiem. Współczesny duży czworobok ma 20 na 60 metrów, a mały 20 na 40. Oficjalne normy FEI do dziś operują tym standardem. Długość ściany długiej jest trzykrotnością ściany krótkiej i właśnie ta proporcja daje możliwość pokazania tego, co w ujeżdżeniu najważniejsze. Jest miejsce na linię prostą, na łuk, na koło, na przekątną, na rozwinięcie ruchu i jego zebranie. To nie jest przypadkowa geometria. To przestrzeń, która pozwala mierzyć wpływ jeźdźca na konia w czasie, a nie tylko w punkcie.
Co ciekawe, także środkowe litery na linii centralnej, czyli D, L, X, I, G, nie mają tak przejrzystej i romantycznej historii jak litery przy bandach. Ponoć te dodatkowe litery dodano dla igrzysk w Berlinie w 1932 roku, choć wiadomo, że igrzyska odbyły się wówczas w Los Angeles, co pokazuje, że nawet w literaturze specjalistycznej wokół tego tematu krążą nieścisłości. Najuczciwiej będzie zatem powiedzieć, że pochodzenie liter środkowych jest jeszcze mniej jasne niż pochodzenie liter obwodowych, a tradycja ich użycia utrwaliła się wraz z rozwojem nowoczesnych testów i dokładniejszych wymagań przestrzennych.
A jak wyglądała ewolucja samego sportu na igrzyskach?
Początek był całkowicie wojskowy. W 1912 roku startowali wojskowi oficerowie.
W 1928 roku przyznano po raz pierwszy medale drużynowe w ujeżdżeniu.
W 1932 roku do testów weszły już bardziej wyrafinowane elementy, takie jak piaff i pasaż. Kobiety i cywile musieli jednak długo czekać na równy dostęp.
Dopiero w 1952 roku kobiety mogły rywalizować olimpijsko w ujeżdżeniu obok mężczyzn, a symbolem tej zmiany stała się Lis Hartel, jedna z pierwszych wielkich amazonek olimpijskich. To pokazuje, jak długa była droga od placu stajennego i wojskowego szkolenia do sportu, który dziś czytamy jako subtelną sztukę porozumienia człowieka z koniem.
I właśnie tu zamyka się najpiękniejsza klamra tej historii. Czworobok nie narodził się jako dekoracja. Nie powstał po to, by ładnie wyglądać na zdjęciach. Najpierw był porządkiem dworu, potem narzędziem stajni, później przestrzenią szkolenia, następnie systemem wojskowym, a dopiero na końcu stał się sportem.
To, co dziś wydaje się czystą formą, jest w istocie osadem wielu wieków praktyki. Litery nie są ozdobą, lecz śladem dawnej potrzeby organizacji. Wymiary nie są estetyką, lecz wynikiem doświadczenia z ruchem konia. Program nie jest rysunkiem, lecz zapisem tego, co kiedyś trzeba było umieć naprawdę, żeby koń nie tylko szedł, lecz rozumiał.
Ksenia Samsel
trener jeździectwa, fizjoterapeutka koni, sędzia jeździectwa Polskiego Związku Jeździeckiego i Working Equitation, coach oraz praktyk pracy z ciałem i ruchem, hipnoterapeuta.
Od lat pracuje z jeźdźcami, końmi i dziećmi rozpoczynającymi swoją przygodę z jeździectwem, od ponad 20 lat organizuje wypoczynek dla dzieci
* Olympedia to internetowa baza danych o igrzyskach olimpijskich — coś w rodzaju bardzo uporządkowanej, specjalistycznej encyklopedii sportu olimpijskiego.
